Technologie rozwijane w Narodowym Centrum Badań Jądrowych w Świerku mogą pomóc w ratowaniu zabytkowych książek, rękopisów i innych cennych zbiorów Biblioteki Narodowej. NCBJ oraz Biblioteka Narodowa rozpoczynają współpracę nad wykorzystaniem wiązki elektronów do dezynfekcji materiałów papierowych. To kolejny przykład pokazujący, że badania NCBJ mogą znajdować zastosowanie daleko poza energetyką jądrową.
Dla mieszkańców Otwocka Narodowe Centrum Badań Jądrowych kojarzy się przede wszystkim z reaktorem badawczym MARIA, fizyką jądrową czy badaniami związanymi z energetyką. Tym razem naukowcy ze Świerku mają wykorzystać swoje kompetencje w zupełnie innym obszarze – ochronie polskiego dziedzictwa kulturowego.
Dyrektor NCBJ prof. dr hab. inż. Jakub Kupecki oraz dyrektor Biblioteki Narodowej dr Tomasz Makowski podpisali list intencyjny dotyczący rozpoczęcia wstępnych badań nad zastosowaniem sterylizacji radiacyjnej wiązką elektronów do dezynfekcji zbiorów bibliotecznych wykonanych na podłożach papierowych.
W praktyce oznacza to próbę wykorzystania zaawansowanej technologii do walki z jednym z największych wrogów starych książek i dokumentów – mikroorganizmami, przede wszystkim grzybami pleśniowymi.
Zamiast chemii – wiązka elektronów
Problem nie jest wyłącznie konserwatorską ciekawostką. Papier, szczególnie przechowywany przez dziesiątki lub setki lat, jest podatny na działanie mikroorganizmów. Rozwijająca się pleśń może prowadzić do nieodwracalnych uszkodzeń książek, dokumentów, rękopisów czy starodruków.
Do tej pory jedną z podstawowych metod masowej dezynfekcji zbiorów bibliotecznych była fumigacja z wykorzystaniem mieszanin tlenku etylenu. Sytuacja jednak się zmieniła. Na mocy decyzji wykonawczej Komisji Europejskiej z 2 czerwca 2025 roku stosowanie tego gazu w obszarze ochrony dziedzictwa kulturowego zostało zakazane.
Biblioteki i instytucje przechowujące zabytkowe dokumenty potrzebują więc alternatywy. Jednym z potencjalnych rozwiązań może być właśnie technologia, którą zajmą się naukowcy z NCBJ. Sterylizacja radiacyjna wykorzystująca wiązkę elektronów nie wymaga stosowania chemicznego środka dezynfekującego. Energia promieniowania ma służyć eliminowaniu mikroorganizmów odpowiedzialnych za niszczenie papieru.
Czy promieniowanie nie uszkodzi starych ksiąg?
To najważniejsze pytanie, na które mają odpowiedzieć rozpoczynające się badania. Nie chodzi bowiem wyłącznie o skuteczne zabicie grzybów. Metoda musi być jednocześnie na tyle bezpieczna, aby nie powodowała niepożądanych zmian w samym papierze.
Dlatego współpraca NCBJ i Biblioteki Narodowej rozpocznie się od etapu pilotażowego. Eksperci obu instytucji mają sprawdzić skuteczność technologii wobec grzybów pleśniowych, a równocześnie zbadać wpływ promieniowania na fizyczne właściwości papieru.
Ma to fundamentalne znaczenie w przypadku materiałów, których nie da się po prostu zastąpić nowymi egzemplarzami. Starodruki, rękopisy i historyczne dokumenty są zabytkami, a każda metoda ich zabezpieczania musi przede wszystkim chronić oryginalną strukturę obiektu.
W Świerku mogą powstać procedury dla różnych rodzajów zabytków
Jak wskazuje prof. dr hab. inż. Sławomir Wronka, kierownik Zakładu Fizyki i Techniki Akceleracji Cząstek NCBJ, planowane badania mogą w przyszłości doprowadzić do stworzenia procedur dostosowanych do różnych rodzajów materiałów bibliotecznych. – Planowane badania mogą stanowić podstawę do opracowania indywidualizowanych procedur sterylizacji/higienizacji dla różnych grup materiałów bibliotecznych. Połączenie diagnostyki, badań fizykochemicznych i mikrobiologicznych oraz kontrolowanego procesu radiacyjnego pozwoli na opracowanie technologii, która nie tylko skutecznie ogranicza czynniki biodeterioracji, ale przede wszystkim respektuje nadrzędny cel konserwatorski – zachowanie oryginalnej struktury, właściwości i wartości historycznej zbiorów Biblioteki Narodowej – podkreśla prof. Sławomir Wronka.
To oznacza, że zamiast jednej uniwersalnej metody naukowcy mogą w przyszłości opracować różne parametry procesu zależnie od rodzaju papieru, jego wieku, stanu zachowania czy charakteru zagrożenia mikrobiologicznego.
Z Otwocka do Biblioteki Narodowej
Dla Otwocka współpraca ma jeszcze jeden ciekawy wymiar. Pokazuje, że Narodowe Centrum Badań Jądrowych w Świerku nie zajmuje się wyłącznie tematami, które zwykle pojawiają się przy jego nazwie – reaktorem MARIA, energetyką jądrową czy fizyką wysokich energii.
Technologie jądrowe i akceleratorowe mają znacznie szersze zastosowanie: od medycyny i przemysłu po badania materiałowe, a – jak pokazuje najnowszy projekt – również ochronę dziedzictwa kulturowego.
Jeżeli pilotaż NCBJ i Biblioteki Narodowej przyniesie dobre wyniki, wiedza i technologia rozwijana w Świerku może w przyszłości pomagać chronić przed zniszczeniem książki, dokumenty i rękopisy stanowiące część narodowego dziedzictwa. W tym przypadku nowoczesna fizyka ma więc służyć czemuś bardzo tradycyjnemu – zachowaniu papierowych świadectw naszej historii dla kolejnych pokoleń.
fot: NCBJ, Paweł Morawiec – Biblioteka Narodowa
