Zielony smok wyskakujący z czary. Widzimy go na herbie powiatu otwockiego, ale rzadko zastanawiamy się, co właściwie tutaj robi. Odpowiedź prowadzi do średniowiecznego Czerska, książąt mazowieckich i rycerskich opowieści o królu Arturze. Jest jednak również znacznie bardziej niezwykły trop: bitwa pod Hastings, ostatni anglosaski król Anglii, jego wygnany syn i tajemniczy wojownik pochowany w Czersku. Problem w tym, że w tej historii fakty od legend oddziela czasami bardzo cienka granica. Zacznijmy więc od opowieści.
CZĘŚĆ I. LEGENDY
Gdzieś pod Czerskiem śpi smok…
Gdybyśmy przenieśli się kilkaset lat wstecz i zapytali mieszkańców okolic Czerska, skąd wziął się tutaj smok, zapewne nie usłyszelibyśmy opowieści o heraldyce, pieczęciach książęcych i dynastycznej polityce. Usłyszelibyśmy historię o żmiju. Według miejscowych podań pod Czerskiem miał żyć ogromny smok – na Mazowszu nazywany również żmijem. Zamieszkiwał podziemia i tajemnicze korytarze, które według legend ciągnęły się od czerskiego grodu w kierunku Coniewa. Nie siedział tam jednak bez powodu. Miał pilnować skarbów pozostawionych przez księcia Konrada Mazowieckiego.
Podziemne tunele, ukryte książęce bogactwa i pilnujący ich smok brzmią jak gotowy scenariusz filmu fantasy. To jednak lokalne podanie, a nie potwierdzona historia. Znaczenie tej opowieści jest inne – pokazuje, jak mocno smok lub żmij wrósł w tradycję Czerska.
Tyle że istnieje jeszcze jedna legenda. Znacznie bardziej niezwykła, ponieważ jej bohaterowie są postaciami historycznymi.
Król ginie pod Hastings. Jego syn ma trafić na Mazowsze
Jest rok 1066, a na południu Anglii rozgrywa się jedna z najważniejszych bitew średniowiecznej Europy. Pod Hastings armia anglosaskiego króla Harolda II Godwinsona staje naprzeciw wojsk Wilhelma Zdobywcy, który dąży do zdobycia angielskiej korony.
Harold ginie w bitwie, a zwycięski Wilhelm przejmuje władzę nad Anglią, zmuszając dzieci pokonanego monarchy do szukania schronienia i przyszłości poza rodzinnym krajem. Właśnie w tym momencie rozpoczyna się opowieść, która po niemal tysiącu lat prowadzi nas na Mazowsze.
Jednym z synów Harolda miał być Magnus, który według hipotezy części badaczy opuścił Wyspy Brytyjskie i ostatecznie znalazł się na ziemiach polskich. Gall Anonim rzeczywiście wspomina człowieka o tym imieniu, przedstawiając go jako wysoko postawionego możnowładcę, komesa związanego najpierw z Wrocławiem, a później z Mazowszem.
Czy ten Magnus był synem ostatniego anglosaskiego króla Anglii? Tego nie wiemy, jednak właśnie ta nierozstrzygnięta zagadka sprawia, że historia staje się jeszcze ciekawsza.
Tajemniczy grób w Czersku
Podczas badań archeologicznych prowadzonych w Czersku w latach 60. XX wieku odkryto niezwykle bogaty pochówek, który oznaczono numerem 609. Spoczywał w nim wysoki mężczyzna należący bez wątpienia do ówczesnej elity, a znalezione przy nim przedmioty, w tym miecz, grot włóczni, złoty pierścień i brązowe misy, potwierdzają jego wyjątkowy status.
Nie wiadomo jednak, kim był ten człowiek. Jedna z najbardziej intrygujących hipotez zakłada, że mógł nim być Magnus, syn anglosaskiego króla Harolda II, który po klęsce ojca pod Hastings miał opuścić Anglię i ostatecznie trafić na ziemie polskie.
Z tą hipotezą wiąże się jeszcze jeden element układanki. W symbolice anglosaskiego Wessexu występował Wywern, czyli charakterystyczny skrzydlaty smok z jedną parą nóg, a podobne przedstawienia zajmowały ważne miejsce w tradycji brytyjskiej. Tym bardziej intrygujące jest to, że właśnie taki niezwykły symbol pojawił się później w Czersku. (dalsza część artykułu poniżej)
Wyścig o 90 nowych mieszkań przy Sikorskiego. Otwock czeka trudna operacja
Król Artur i smok na Mazowszu
Jest jeszcze druga wersja tej opowieści. Być może nie potrzeba żadnego angielskiego księcia.
W średniowiecznej Europie opowieści o królu Arturze i rycerzach Okrągłego Stołu cieszyły się popularnością porównywalną z dzisiejszymi światowymi bestsellerami, ponieważ krążyły między dworami, a wraz z nimi rozpowszechniały się związane z nimi symbole oraz wyobrażenia rycerskiego świata. W tych opowieściach szczególne miejsce zajmował smok, który nie był jedynie potworem pokonywanym przez bohaterów, lecz mógł również symbolizować władzę, siłę i królewskość.
Ojcem króla Artura był Uther Pendragon, a jego przydomek, zawierający słowo związane ze smokiem, odwoływał się właśnie do takiego znaczenia tego stworzenia. Było ono jednak odmienne od tego, jakie smok zazwyczaj miał na kontynencie europejskim, gdzie przedstawiano go przede wszystkim jako uosobienie zła i potwora, którego święci oraz rycerze powinni pokonać, a nie umieszczać na własnych tarczach jako znak władzy.
Dlaczego zatem książę na Mazowszu zdecydował się uczynić ze smoka swój symbol? Jedną z możliwych odpowiedzi stanowią właśnie legendy arturiańskie, ponieważ, jak wskazuje oficjalna historia Zamku w Czersku, pozytywne znaczenie Wywerna mogło być zrozumiałe dla osób zaznajomionych z zachodnioeuropejską kulturą dworską. Na tym jednak kończą się legendy i hipotezy, dlatego możemy przejść do tego, co rzeczywiście wiemy.
CZĘŚĆ II. FAKTY
Książę Trojden miał smoka. I tutaj nie ma już wątpliwości
Przenosimy się o około dwieście lat do przodu, ponieważ dopiero na początku XIV wieku pojawia się pierwszy pewny ślad związany z czerskim smokiem. W tym okresie Czerskiem i Warszawą włada książę Trojden I, należący do mazowieckiej linii Piastów, a właśnie na jego pieczęci widnieje charakterystyczny skrzydlaty i dwunogi smok, określany jako Wywern.
Jest to najważniejszy moment całej historii, ponieważ od tej chwili możemy oprzeć się na konkretnym źródle historycznym, a nie wyłącznie na późniejszych legendach i hipotezach.
Smok Trojdena jest faktem historycznym.
Oficjalna historia Zamku w Czersku potwierdza, że właśnie z tym księciem związane jest pojawienie się Wywerna w czerskim godle. Symbol był nietypowy dla polskiej heraldyki, ale nie zniknął wraz ze śmiercią Trojdena. Przeciwnie. Zaczęli używać go kolejni mazowieccy Piastowie. Dwunogi skrzydlaty smok pojawia się na pieczęciach m.in. Siemowita III i Kazimierza I, stając się z czasem godłem całej dzielnicy czerskiej.
Orzeł i smok. Dwa symbole Mazowsza
Smok zaczął następnie występować razem z mazowieckim orłem, a połączenie obu znaków okazało się na tyle trwałe, że z czasem utworzyły one herb księstwa czersko-warszawskiego: smok oznaczał dzielnicę czerską, natomiast orzeł symbolizował Mazowsze.
Motyw ten przetrwał przez kolejne pokolenia książąt, a herb z orłem i smokiem był związany również z księciem Januszem I. Symbolika ta funkcjonowała przez około 150 lat, aż do włączenia Mazowsza do Korony w 1526 roku.
Właśnie w tej historycznej ciągłości należy szukać odpowiedzi na pytanie, dlaczego po wielu stuleciach smoki zaczęły ponownie pojawiać się w herbach samorządów tej części Mazowsza. Nie chodziło bowiem o przypadkowe upodobanie współczesnych heraldyków do fantastycznych stworzeń, lecz o świadome odwołanie do dziedzictwa dawnego księstwa czersko-warszawskiego.
Ziemie dzisiejszego powiatu otwockiego należały do Czerska
Dzisiejszych granic administracyjnych oczywiście wtedy nie było, jednak znaczna część terenów należących obecnie do powiatu otwockiego znajdowała się w granicach historycznej ziemi czerskiej, której najważniejszym ośrodkiem był Czersk, odgrywający istotną rolę polityczną na południowym Mazowszu. Z jego książętami związane były również obszary położone po drugiej stronie Wisły, w tym Osieck, który pełnił ważną funkcję jako ośrodek usytuowany przy szlaku prowadzącym na południowy wschód.
Jak wynika z dokumentów dotyczących dziedzictwa powiatu otwockiego, książęta mazowieccy założyli w Osiecku gród warowny, mający chronić południowo-wschodnie rubieże księstwa, a jego znaczenie wzmacniały książęcy zwierzyniec i dwór myśliwski. W okolicznych puszczach organizowano polowania, a niewykluczone, że odbywały się tam również turnieje rycerskie, co dodatkowo podkreśla związki tego miejsca z dworskim i militarnym światem średniowiecznych książąt.
Czersk, Osieck oraz tereny dzisiejszego powiatu otwockiego należały zatem do tej samej historycznej przestrzeni, której polityczne, gospodarcze i kulturowe centrum stanowiło czerskie księstwo. Jednym z najbardziej charakterystycznych symboli tego świata był natomiast smok, który z czasem stał się znakiem ziemi czerskiej i przetrwał w heraldyce aż do współczesności. (dalsza część artykułu poniżej)
Zakopower gwiazdą XXII Powiatowego Festiwalu Kultury w Otwocku. Wielkie święto już 6 września
Dlatego mamy smoka w herbie powiatu otwockiego
Po setkach lat czerski Wywern powrócił, choć tym razem nie jako znak średniowiecznego księcia, lecz jako element współczesnej heraldyki samorządowej. Wystarczy spojrzeć na herb powiatu otwockiego, aby zobaczyć, w jaki sposób połączono w nim symbole odnoszące się do różnych etapów historii tego regionu.
Po jednej stronie tarczy znajduje się biały mazowiecki połuorzeł, który przypomina o przynależności ziem powiatu do historycznego Mazowsza, natomiast po drugiej umieszczono zielonego, skrzydlatego smoka z czerwonym językiem, wyskakującego z zielonej czary. Smok nawiązuje do dawnego księstwa czersko-warszawskiego i tradycji ziemi czerskiej, z którą związane były również tereny dzisiejszego powiatu otwockiego, podczas gdy czara została zaczerpnięta z symboliki Otwocka, będącego stolicą powiatu.
W ten sposób każdy element herbu pełni określoną funkcję: orzeł przypomina o historycznym Mazowszu, smok odsyła do Czerska i jego średniowiecznego dziedzictwa, a czara wskazuje na Otwock oraz jego lokalną tradycję. Takie znaczenie herbu przedstawia sam Powiat Otwocki.
Symbole Powiatu Otwockiego
W jednej tarczy połączono więc trzy warstwy historii, które odpowiadają trzem najważniejszym odniesieniom regionalnym:
Mazowsze – orzeł.
Czersk – smok.
Otwock – czara.
Sama czara ma jednak również własną historię, ponieważ w herbie Otwocka wiąże się zarówno z uzdrowiskową tradycją miasta, jak i z symbolem medycyny. Obecny herb miejski został zatwierdzony w latach 1926–1927.
Czerski smok ma dziś wielu potomków
Otwock nie jest wyjątkiem. Motyw dawnego czerskiego smoka powrócił we współczesnej heraldyce różnych części Mazowsza. Znajdziemy go w herbach samorządów, które poprzez swoje położenie lub historię odwołują się do dawnego księstwa i ziemi czerskiej. To dlatego podobny zielony Wywern pojawia się dzisiaj daleko poza samym Czerskiem.
Współczesne samorządy wykorzystują więc znak mający średniowieczny rodowód. Przykładowo powiat warszawski zachodni oficjalnie tłumaczy połączenie orła mazowieckiego i smoka jako nawiązanie do historycznego herbu dawnego księstwa czersko-warszawskiego. Smok nie jest więc ozdobnikiem. Jest czymś w rodzaju heraldycznej mapy dawnego Mazowsza.
LEGENDA MIESZA SIĘ Z FAKTAMI
W tym miejscu warto wrócić do najciekawszego pytania, które pojawia się po prześledzeniu historii czerskiego Wywerna: skąd właściwie wziął się ten niezwykły symbol i dlaczego książę Trojden I zdecydował się umieścić go na swojej pieczęci?
Wiemy, że na początku XIV wieku książę Trojden I posługiwał się wizerunkiem skrzydlatego smoka, który z czasem stał się znakiem ziemi czerskiej, a później zaczął pojawiać się również w heraldyce samorządów odwołujących się do dziedzictwa dawnego księstwa czersko-warszawskiego.
Wiemy także, że tereny dzisiejszego powiatu otwockiego były historycznie związane z Czerskiem, dlatego obecność smoka w jego współczesnym herbie nie jest przypadkową dekoracją, lecz świadomym nawiązaniem do średniowiecznej przeszłości tego regionu.
Nie znamy jednak odpowiedzi na pytanie, które mogłoby wyjaśnić początek całej tej symbolicznej tradycji: dlaczego Trojden wybrał właśnie smoka, skoro w polskiej heraldyce był to znak niezwykły i znacznie częściej kojarzono go z potworem, zagrożeniem oraz siłami, które należało pokonać, niż z władzą książęcą?
I w tę lukę wchodzą legendy. Być może książę i jego dwór byli zafascynowani opowieściami o królu Arturze. Taka interpretacja jest traktowana poważnie także w opracowaniach dotyczących historii Czerska. Wywern był symbolem bardzo nietypowym dla polskiej heraldyki, a jednocześnie dobrze rozpoznawalnym w kulturze brytyjskiej.
Być może jednak historia zaczęła się jeszcze wcześniej. Może tajemniczy Magnus rzeczywiście był synem Harolda II. Może po klęsce jego rodziny w 1066 roku trafił przez Europę na ziemie polskie. Może człowiek pochowany w bogatym grobie nr 609 w Czersku był właśnie nim. I może wraz z anglosaskim możnowładcą na Mazowsze przywędrowała opowieść o smoku, który dwa stulecia później pojawił się na pieczęci Trojdena.
Każde kolejne „może” jest jednak tutaj niezwykle ważne. Między domniemanym pobytem Magnusa na Mazowszu a pojawieniem się smoka na pieczęci Trojdena upłynęło około dwustu lat. Nie znamy dokumentu ani zabytku, który pokazywałby nieprzerwane przekazywanie tego symbolu przez kolejne pokolenia.
Dlatego nawet Zamek w Czersku zaznacza, że badacze są sceptyczni wobec próby prostego połączenia Magnusa z późniejszym Wywernem Trojdena. Badania człowieka z grobu 609 wykazały wprawdzie, że dzieciństwo spędził gdzie indziej niż dorosłość i należał do elity, ale nie pozwoliły rozstrzygnąć, czy pochodził z Wysp Brytyjskich. I może właśnie dlatego historia czerskiego smoka jest ciekawsza niż zwykła odpowiedź z podręcznika heraldyki. Bo fakty dają nam początek i koniec tej historii.
Na początku XIV wieku smok jest już na pieczęci Trojdena. Siedemset lat później patrzymy na niego w herbie powiatu otwockiego. Brakuje jednego fragmentu: odpowiedzi na pytanie, skąd wziął się w głowie średniowiecznego księcia. W tę pustą przestrzeń przez stulecia weszły opowieści o Żmiju strzegącym skarbów pod Czerskiem, królu Arturze i jego Pendragonie, anglosaskim królu poległym pod Hastings oraz jego synu, który być może zakończył życie tysiące kilometrów od rodzinnej Anglii – właśnie tutaj, na Mazowszu
I dlatego, kiedy następnym razem spojrzymy na zielonego smoka wyskakującego z czary w herbie powiatu otwockiego, warto pamiętać, że patrzymy na symbol mający co najmniej siedemset lat udokumentowanej historii. A niewykluczone, że sama opowieść, która za nim stoi, jest jeszcze o ponad dwa stulecia starsza.
