W Polsce wciąż zalega blisko 7 milionów ton azbestu – groźnej i rakotwórczej substancji, która przez dekady była powszechnie stosowana w budownictwie. Choć prawo krajowe i unijne nakłada konkretne obowiązki na właścicieli nieruchomości i firmy, to właśnie samorządy gminne odgrywają dziś kluczową rolę w walce z tym cichym zagrożeniem. Niestety, wiele z nich wciąż nie wywiązuje się z ustawowych zadań, co może mieć poważne konsekwencje – zarówno dla mieszkańców, jak i dla samej Polski na arenie unijnej.
Gmina jako lider
Najważniejszym i wciąż niedostatecznie realizowanym obowiązkiem samorządów jest prowadzenie i aktualizacja inwentaryzacji wyrobów zawierających azbest. Każdego roku właściciele nieruchomości powinni składać do urzędów gmin spisy z natury, które następnie trafiają do centralnej Bazy Azbestowej. Gmina pełni tu rolę pośrednika, ale też strażnika procesu. Tymczasem – jak ujawnia serwis Prawo.pl – aż 85 gmin nie zgłosiło danych o osobach prawnych, a trzy nie przekazały żadnych informacji o osobach fizycznych.
To oznacza, że na mapie Polski wciąż są „białe plamy” – obszary, gdzie nie wiadomo, ile azbestu zalega w domach, obiektach gospodarczych, sieciach ciepłowniczych czy wodociągowych. Bez tej wiedzy niemożliwe jest skuteczne planowanie i wdrażanie programów oczyszczania.
Edukacja i wsparcie mieszkańców
Kolejnym zadaniem samorządów jest edukowanie lokalnej społeczności o zagrożeniach wynikających z obecności azbestu oraz wspieranie właścicieli nieruchomości w jego bezpiecznym usuwaniu. Wciąż wielu mieszkańców nie zdaje sobie sprawy, że eternit na dachu lub rura w piwnicy może zawierać śmiertelnie groźne włókna. Samorząd powinien:
- organizować lokalne kampanie informacyjne,
- udostępniać formularze inwentaryzacyjne,
- pomagać w wypełnianiu dokumentów,
- a także przygotowywać i wdrażać lokalne programy dofinansowania usuwania azbestu.
Niektóre gminy – zwłaszcza wiejskie – już prowadzą takie działania, oferując dopłaty lub pełne finansowanie prac związanych z demontażem i utylizacją. To dobre praktyki, które powinny być wdrażane szerzej.
Nowe prawo – nowe obowiązki
Trwają prace nad nową ustawą o wyrobach zawierających azbest, która ma zastąpić przestarzałe przepisy z 1997 roku. Wraz z nią pojawią się nowe obowiązki również dla jednostek samorządu terytorialnego (JST). Kluczowe będzie m.in.:
- uaktualnienie rejestrów azbestu,
- kontrola nad szkoleniami pracowników samorządowych i jednostek podległych (np. pracowników komunalnych, wodociągów),
- a także współpraca z certyfikowanymi firmami w zakresie utylizacji.
Jednocześnie stara dokumentacja i uprawnienia szkoleniowe stracą ważność, co może wywołać lawinę potrzeby ponownego przeszkolenia tysięcy osób. Samorządy będą musiały na to odpowiedzieć, organizując działania zgodne z nowymi rozporządzeniami.
Dyrektywa UE zobowiązuje
Do 21 grudnia 2025 r. Polska musi wdrożyć unijną dyrektywę dotyczącą eliminacji azbestu. Jej niewdrożenie grozi karami finansowymi i procedurą naruszeniową. To oznacza, że odpowiedzialność samorządów za mobilizację lokalnych społeczności i wdrożenie procedur staje się nie tylko lokalnym obowiązkiem, ale częścią krajowego zobowiązania wobec Unii Europejskiej.
Oczyszczanie Polski z azbestu to zadanie wieloletnie, kosztowne i złożone. Ale bez aktywnej roli samorządów – żadna reforma nie przyniesie efektów. Gmina musi być nie tylko administratorem danych, ale liderem, edukatorem i organizatorem działań na swoim terenie. To od niej zależy, czy mieszkańcy będą bezpieczni, a Polska uniknie wstydu na arenie europejskiej.
