Rząd przyjął projekt nowelizacji Prawa ochrony środowiska, który może znacząco zwiększyć wpływ mieszkańców na działania samorządów związane z walką ze smogiem i zanieczyszczeniem powietrza. Zmiany mają umożliwić łatwiejsze zaskarżanie programów ochrony powietrza do sądów administracyjnych oraz usprawnić aktualizację tych dokumentów przez samorządy.
Projekt został przygotowany przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska, a jego przyjęcie jest odpowiedzią na zastrzeżenia Komisji Europejskiej dotyczące obowiązujących w Polsce przepisów.
Co się zmieni?
Najważniejsza zmiana dotyczy możliwości składania skarg do sądów administracyjnych na:
- programy ochrony powietrza,
- aktualizacje tych programów,
- plany działań krótkoterminowych,
- brak opracowania takich dokumentów przez właściwe organy.
Obecnie osoba składająca skargę musi wykazać tzw. „interes prawny”, czyli udowodnić, że konkretne działania lub zaniechania władz bezpośrednio wpływają na jej sytuację prawną. W praktyce był to często powód odrzucania skarg przez sądy.
Po zmianach ten obowiązek zniknie.
Co to oznacza dla mieszkańców?
Dla przeciętnego mieszkańca oznacza to przede wszystkim łatwiejszą możliwość kontrolowania działań władz odpowiedzialnych za jakość powietrza.
Jeżeli samorząd przygotuje program ochrony powietrza, który zdaniem mieszkańców będzie niewystarczający lub nie będzie zawierał skutecznych działań ograniczających smog, będzie można zaskarżyć taki dokument do sądu administracyjnego bez konieczności prowadzenia skomplikowanych analiz prawnych.
Jeszcze ważniejsze jest to, że skargę będzie można złożyć również wtedy, gdy samorząd nie przygotuje wymaganych dokumentów.
W praktyce oznacza to, że mieszkańcy zyskają realne narzędzie nacisku na władze lokalne w sprawach związanych z jakością powietrza, zdrowiem publicznym oraz ochroną środowiska.
Kto będzie mógł złożyć skargę?
Projekt przewiduje, że skargę będą mogły wnosić:
- osoby fizyczne mieszkające na obszarze objętym programem ochrony powietrza,
- przedsiębiorcy i inne osoby prawne prowadzące działalność na danym terenie przez co najmniej 24 miesiące,
- organizacje społeczne działające przez minimum dwa lata w obszarze ochrony powietrza lub zdrowia publicznego.
Na złożenie skargi przewidziano sześć miesięcy od momentu ogłoszenia uchwały ustanawiającej program.
Dlaczego Komisja Europejska interweniowała?
Komisja Europejska uznała, że obowiązujące przepisy zbyt mocno ograniczają obywatelom możliwość dochodzenia swoich praw przed sądami. W efekcie mieszkańcy mieli utrudniony dostęp do kontroli działań władz odpowiedzialnych za walkę z zanieczyszczeniem powietrza.
Nowelizacja ma dostosować polskie prawo do europejskich standardów dotyczących udziału społeczeństwa w ochronie środowiska.
Ułatwienia dla samorządów
Projekt przewiduje również rozwiązania przejściowe dla samorządów wojewódzkich odpowiedzialnych za przygotowywanie programów ochrony powietrza.
Powodem jest wejście w życie nowej unijnej dyrektywy dotyczącej jakości powietrza. Zgodnie z nią do końca 2028 roku mają zostać opracowane nowe dokumenty spełniające unijne wymagania.
Ministerstwo Klimatu i Środowiska zwraca uwagę, że część samorządów musiałaby obecnie przygotowywać pełne programy ochrony powietrza jedynie na krótki okres przejściowy. Byłoby to kosztowne i mało efektywne.
Dlatego do 30 listopada 2026 roku samorządy będą mogły przyjmować uproszczone aktualizacje istniejących programów. Dokumenty te będą obowiązywać do czasu wdrożenia nowych planów zgodnych z przepisami Unii Europejskiej.
Większa przejrzystość i odpowiedzialność
Według Kancelarii Prezesa Rady Ministrów nowe przepisy mają sprawić, że system ochrony powietrza stanie się bardziej przejrzysty i skuteczny. Mieszkańcy otrzymają większą możliwość kontrolowania działań władz, a samorządy będą musiały liczyć się z łatwiejszą oceną swoich decyzji przez sądy administracyjne.
W praktyce może to oznaczać szybsze reagowanie na problemy związane ze smogiem, większą presję na realizację programów wymiany pieców, ograniczanie emisji zanieczyszczeń oraz skuteczniejsze działania poprawiające jakość powietrza.
Nowe przepisy mają wejść w życie po upływie 14 dni od dnia ich ogłoszenia w Dzienniku Ustaw.
